Lichamelijke gewaarwording (1)

Het perceptieve, expressieve, memoratieve, resonantiebekwame lichaam.

schedule 15 jan 2020
bookmark_border Supervisie
create Lianne Nap

Sikkema (2010) schrijft over leren via het lichaam. Haar uitgangspunt is dat het lichamelijke vermogen tot waarneming voorwaarde is voor alle kennis, maar wel gebonden is aan de bewuste waarneming. Ze verwijst naar Petzold die spreekt van het perceptieve, expressieve, memoratieve, resonantiebekwame lichaam. Het lichaam dat met alle zintuigen waarneemt, dat uitdrukking geeft aan intenties en emoties, dan herinneringen heeft opgeslagen en waarin atmosferen van mensen en situaties weerklank vinden.

In Bijbels opzicht hééft de mens niet een lichaam, maar hij is het. In ons lichaam zijn we wie we zijn. In Genesis 2:7 staat dat de Here God uit het stof van de aarde eerst het lichaam formeert en daarna de levensadem in zijn neus blaast. Vanaf dat moment is de mens er. Het lichaam slaat alle ervaringen op en beweging is een sleutel naar deze ervaringen. Veel herinneringen zijn als feiten opgeslagen in de hersenen, maar de bijbehorende gevoelens zijn opgeslagen in het lichaam. Door dit lichaam te activeren, worden ook de gevoelens geactiveerd en wordt de mogelijkheid geboden zich te uiten, waardoor de verdrukte oorspronkelijke identiteit de kans krijgt om in beweging te komen (Asselt, van - de Bruijn, 2000).

Ik ben ervan overtuigd dat het ontwarren van de diverse facetten van lichamelijk gewaarzijn iemand kan helpen in het ontdekken wat van hem/haar is en wat van de ander. In het videofragment uit de blogs 'leren in stilte' zien we dat Ray op het spoor van zelfsturing gezet wordt door zijn moeder: ze laat hem op de mat liggen, zodat hij de kans krijgt om zelf te gaan ontdekken. Zijn moeder heeft in een eerder moment het grotere geheel benoemd: “je moet je leren redden in een wereld van ziende mensen”. Dit grotere geheel hangt nauw samen met de veranderende identiteit van Ray: “je wordt helemaal blind”. Het project in het hier-en-nu, terwijl zijn moeder vanuit de keuken toekijkt, bestaat uit het feit dat hij letterlijk zijn eigen weg moet leren vinden, leren aftasten en op zijn overgebleven vier zintuigen leren vertrouwen.

Mensen die ‘anders’ functioneren doordat zij vier zintuigen hebben, of doordat zij leven in een lichaam dat (steeds) minder kan, zijn zich dagelijks bewust van wat hun lichaam wel of niet (meer) kan: dit zijn, net als Ray, mensen met een functionele diversiteit. Wat betreft dove studenten benoemt Tijsseling (2015), met verwijzing naar andere onderzoekers, de termen ‘embodiment’ en ‘epistomologie’ om deze manier van gewaarwording te beschrijven:

Regardless their abilities in hearing and speech, deaf students always differ from average students as their auditory sense functions differently, with consequences for their embodiment and epistemology. Embodiment is the dynamic interaction of brain, body and environment that is influenced by the features of the body and the characteristics of the environment (Berthouze & Tijsseling, 2006). Epistemology is the knowledge that we gather about the world, through our experiences and interpretations of the world. For those who can hear, sound is the predominant sense of their embodiment and fundamental to their epistemology, with as a result that they cannot imagine a life without sound. For those who cannot hear (well enough), sight is the basis of embodiment and epistemology, with sound having less or even no meaning.

Damasio (2010, in: De Ronde, 2015: 116) verwoordt bovenstaande als ‘embodied cognition’ waarin de ‘tacit knowledge’ tot uitdrukking komt.

Functionele diversiteit kan ook betrekking hebben op een medische diagnose. In een fenomenologische studie naar de lichaamservaring van mensen met Multiple Sclerose (MS) komt naar voren dat mensen met MS hun lichaam heel bewust ervaren (Van der Meide, 2017). Er werd gekeken naar beschrijving en duiding van de verschillende manieren waarop het lichaam met MS verschijnt, voor de persoon in dat lichaam. In deze betekenisvolle lichaamservaringen kwam het lichaam als subject naar voren. “Gaandeweg ontdekken mensen met MS dat ze mee moeten bewegen met hun lichaam. Het lichaam wordt steeds meer subject doordat ‘het de kans krijgt om te spreken’ en ernaar geluisterd wordt. Dit luisteren wordt min of meer afgedwongen door het lichaam. Doordat het lichaam bewuster aanwezig is in de ervaring krijgt het betekenis en wordt het steeds meer (een bewust) deel van het zelf. Het lichaam kan simpelweg niet meer genegeerd worden.”

Vaardigheid

“Het vermogen om lichamelijk gewaarzijn van jezelf en anderen te kunnen ervaren en benutten (…) als een bron van waarnemen, onderzoeken en betekenis geven” (Van Duin, 2015).

Lianne Nap

In the Mirror