Sjoukje Zijlstra (52), vierde in 2019 samen met haar klasgenoten van toen, dat zij al 25 jaar tolk is. Sjoukje heeft dus veel ervaringsjaren en geniet nog steeds van haar werk. Dat het tolkvak uitdagend blíjft, afwisselend is en mogelijkheden geeft om nieuwe dingen te leren, daarvan is deze 'thuisperiode' bij uitstek een goed voorbeeld. Sjoukje vertelt - in een telefonisch interview - dat ze jaren geleden weleens het een en ander gezien heeft van beeldtolken. Omdat de verbindingen toen veel slechter waren dan nu, waardoor mensen houterig gebarend in beeld kwamen, én omdat ze tolkopdrachten genoeg had, heeft ze zich er nooit echt in verdiept. Tot half maart. Toen kwam daar verandering in.

"De eerste keer dat ik online tolkte, was een aantal weken vòòr de crisis. De reden om die opdracht op afstand te tolken was omdat het niet lukte om een afspraak op locatie te maken met alle betrokkenen. Mijn agenda zat overvol en het was voor het vervolg van de tolkopdrachten wel van belang dat ik dat overleg zou tolken. Ik zat thuis, tolkte via Skype en geen enkele deelnemer had ervaring met vergaderen op afstand. Ik zag het zelf als een noodoplossing, voelde me niet technisch vaardig en ik was achteraf ka-pot! Tijdens de vergadering hoorde ik het geluid rondzingen. Ik had geen idee waar het aan lag. Het kostte me enorm veel moeite om het spraakgeluid eruit te filteren. Ik heb daar een aantal keren wat van gezegd, maar ik was op dat moment niet doortastend genoeg om de oorzaak te duiden. Ik dacht: "het zal wel aan mij liggen; weet ik veel hoe dit allemaal werkt en zo lang duurt dit overleg nu ook weer niet." Na afloop zat de spierspanning goed in m'n lijf: ik had gigantisch last van m'n nek. Maar ik voelde me ook wel trots dat ik deze klus geklaard had, zo voor 't eerst."

De afgelopen jaren zijn er steeds meer applicaties gemaakt voor communicatie op afstand. "Ik merkte dat dove klanten de voorkeur begonnen te geven aan het toesturen van een kort filmpje via Whatsapp" vertelt Sjoukje, "om informatie te geven over hun tolkopdracht. Doordat dat steeds vaker gebeurde, ging ik zelf ook meer korte filmpjes versturen, in plaats van mails en appjes. De communicatie verliep daardoor vooraf soepeler en je krijgt letterlijk én figuurlijk meer beeld bij elkaar. Toen dit Coronagebeuren begon, dacht ik: 'nu moet ik er wel bij blijven'. Ik heb laten uitzoeken aan wat voor technische voorwaarden apparatuur moest voldoen om te tolken op afstand. Het leek me wel belangrijk om dan meteen goed spul aan te schaffen. Ik heb een laptop gekocht en een headset met 'noise cancelling'. Had ik ook nog nooit van gehoord, maar het werkt fantastisch. Inmiddels tolk ik via Skype, Zoom, Whatsapp, Teams: maar net wat in de tolksituatie de voorkeur van de gesprekspartners heeft. Zij sturen mij een link en ik open de applicatie. Ik zit er nu veel relaxter bij dan bij die ene eerste opdracht. In de eerste week dat mensen thuis werkten, was de situatie voor iedereen nieuw en onwennig. Ik heb toen ook een keer tijdens een opdracht m'n modem moeten resetten, omdat ik geen internetverbinding meer had. Iedereen had daar begrip voor. Bij anderen gebeurde dat ook weleens. De onwennigheid van de eerste week is er nu wel af. Ik merk dat de meeste mensen geroutineerd zijn geworden in online ontmoetingen. Ik ook!"

Tijdens de tolkopdracht die je op de foto ziet, had ik op de linker laptop een Skypeverbinding met de dove klant en met mijn collega. De rechter laptop gebruikte ik om mijn Whatsapp te kunnen lezen. Mijn collega en ik konden elkaar dan 1-op-1 bereiken. Ik had op die laptop ook de website met het woordenboek van het Gebarencentrum open staan, om gebaren op te zoeken. Op het grote scherm was ik online in de Zoom-meeting waar de klant aan deelnam. De dove klant en mijn collega waren daar uiteraard ook online. Omdat er veel mensen deelnamen aan dezelfde meeting, hebben we gekozen om het tolken via Skype te laten verlopen. Dan konden we elkaar groter in beeld krijgen. Dat was zowel voor het stemtolken als voor het tolken naar NGT heel fijn.

We praten een tijdje over verschillen tussen een tolksituatie op locatie en een situatie waarbij ieder individu in zijn of haar eigen thuissituatie zit. "Er is weinig lanterfantertijd. Bij een college bijvoorbeeld, loopt de docent niet heen en weer, laat niet geregeld een stilte vallen om eens rond te kijken, hoeft niet naar een beamer te lopen. Daardoor wordt de informatiedichtheid veel hoger en sta je als tolk enorm 'aan'. Een docent kan zijn scherm delen met studenten, waardoor studenten de sheets ook in beeld krijgen. Als de docent dan voorleest wat er op de presentatie te zien is, dan gaat dat aanzienlijk sneller dan in real life. Ik denk dat dat komt omdat de docent geen respons krijgt. Hij praat eigenlijk in een 'zwart gat' en krijgt alleen reactie via de chat. Daardoor dreunt ie snel op wat er staat. Je moet dan goed tempo maken met tolken. Een ander moment dat je als tolk je turbostand moet aanzetten is als de chat wordt voorgelezen. In rap tempo worden dan allerlei namen en vragen opgenoemd. Je kunt natuurlijk zelf meelezen, maar daar moet je dan wel even alert op zijn."

Naast digitale colleges tolkt Sjoukje ook vergaderingen en overleggen online. "Bij het tolken van een vergadersetting merk ik dat er veel minder stiltes vallen dan als je met elkaar in een ruimte zit. Het lijkt wel of een digitale stilte een andere klank heeft."

Ik vraag haar hoe het aanvoelen van de situatie, iets dat je als tolk vaak ongemerkt doet op het moment dat je de drempel van je tolklocatie over stapt, verloopt via het scherm. Sjoukje legt uit dat voor haar de intonatie in iemands stem, de trilling of de hapering, nu nóg belangrijker zijn. "Je hebt minder omgevingsfactoren waaruit je op kunt maken hoe iemand in z'n vel zit of hoe onderlinge verhoudingen zijn. Ik concentreer me dus meer op de geluiden die ik hoor en die tolk ik ook. Soms valt er bij iemand op de achtergrond iets om, of hoor je een kind huilen. Dat is informatie die hoort bij de thuissituatie van die persoon en niet per se bij de tolksituatie. Toch is het relevant en sfeerbepalend om te tolken dat iemand roept: 'Hé joh, je kat loopt in beeld!' of een ander die zegt 'Waar zit jij? Ben je in de bergen ofzo?' als iemand zijn vakantiefoto als virtuele achtergrond heeft ingesteld. Als je ergens op een kantoor zit, heb je die persoonlijke informatie niet of minder."

Sjoukje vertelt dat ze online tolken als intensiever ervaart dan tolken op locatie. Teamtolken biedt uitkomst, omdat je dan tijd hebt om even alle spierspanning los te laten en je een herstelmoment kunt nemen voor jezelf. We praten over het belang van elkaar ondersteunen als collega's binnen een team tijdens een tolkopdracht en dat dat creativiteit vraagt als je allebei achter je eigen scherm zit. "Wat voor mij goed werkt, is om vooraf even met een collega te bellen en af te stemmen hoe we zullen teamen. De eerste keer dat ik met een collega online teamtolkte, kwamen we op het idee om verschillende gekleurde briefjes voor ons op tafel klaar te leggen. De tolk die dan niet aan het gebaren was, kon bijvoorbeeld het gele briefje met '15 minuten' in beeld houden. Dat betekende dat zij al 15 minuten bezig was. Een kleurtje valt op en ze kon dat gemakkelijk waarnemen. Ze kon dan doortolken tot een moment dat voor haar passend was om mij te laten tolken. Op een ander briefje had ik geschreven: 'ben even naar de WC'. Dat kun je natuurlijk ook naar de ander gebaren, maar we merkten dat deze kleurige signalen beter werkten."

Als je online opdracht afgelopen is, dan ben je -in deze thuiswerktijd- vanuit je werkkamer in minder dan een minuut weer thuis, in je gezin. Ik vraag aan Sjoukje hoe zij haar 'schakeltijd' vormgeeft, zonder reistijd. Tijdens het reizen van of naar een opdracht verplaatst immers niet alleen je lijf zich van huis naar werk of andersom, maar ook je brein. Als je met een paar stappen weer in je gezinsdynamiek terecht komt, kun je dan de tolkopdracht achter je laten? "Dat is wel een goede vraag ja. Vaak blijf ik nog een tijdje in m'n werkkamer zitten, als de online bijeenkomst is afgesloten. Ik rond dan de administratie van de tolkopdracht af, beantwoord wat mail en appjes enzo. Als ik dan na zo'n kwartier de laptop dichtdoe, dan is alles wat gezakt en kan ik ook echt van m'n werk weglopen. Vanmiddag heb ik mezelf daarna nog een wandellunch gegund, met een boterham in m'n hand."

Lianne Nap

In the Mirror